Waarnemingen van de zomermaanden 2014

De zomer heeft dit jaar voor een zeer wisselend weerbeeld gezorgd. Warm weer in Juni en Juli met veel buien werd gevolgd door koel weer in augustus met even zoveel buien. Voor ons amateurastronomen was het schipperen en profiteren van de goede momenten. Zo hebben we alsnog een naar verhouding rijke oogst aan waarnemingen ontvangen! Vooral augustus stond ook in het teken van enkele fraaie samenstanden van planeten onder elkaar en met de maan. Dit heeft geleid tot enkele succesvolle acties op onze vaste stek nabij ’t Rooth. En uiteraard was het vakantietijd waarbij sommigen onder ons het geluk hadden te verblijven op een plek met een perfecte sterrenhemel. Zo konden we eerder al het uitgebreide verslag op deze site lezen van Servé over zijn verblijf in Zuid-Frankrijk. Wie ook zulke belevenissen heeft meegemaakt of zal meemaken, schroom dan niet je verslag in te sturen en ons te laten meegenieten (Dordogne-gangers?).

Maar we beginnen dit overzicht met onze dichtstbijzijnde ster: de Zon! Ook hier hebben we weer fraaie beelden van binnengekregen. Hoewel de activiteit op het zonsoppervlak qua zonnevlekken tegenviel (er was zelfs één dag in augustus zonder vlekken) was er met name in H-alfa licht toch vaak het een en ander te beleven. Hieronder zien we een fraaie opname van Jo Smeets met zijn 60mm Lunt dubbelstack kijker. En ernaast een op dezelfde dag genomen opname in wit licht. Zo kun je mooi vergelijken wat beide telescopen gelijktijdig van het zonsoppervlak laten zien!
De gegevens staan in de opnamen vermeld.

Foto Jo Smeets

Foto Jo Smeets

Foto Jo Smeets

Foto Jo Smeets

Ook visueel was het steeds de moeite waard om , met name in H-alfa naar de zon te kijken.
Hieronder zien we een visuele waarneming van mijzelf van 24 augustus met aan de zuidoost rand van de zon een spectaculaire constellatie van protuberanzen. Een fraai beeld waar je lang naar kunt kijken. Het mooie van visueel waarnemen in H-alfa is verder dat je binnen minuten tot tientallen minuten vaak duidelijke veranderingen kunt waarnemen. Dus zeg maar “time-lapse” , maar dan visueel.

Schets Hans Goertz

Schets Hans Goertz

Tot slot van ons zonnig uitstapje nog een fraaie opname van Jo met de H-alfa kijker. De opname geeft fraai de dynamiek van onze zon weer: je ziet als het ware de magnetische veldlijnen voor je ogen, waarlangs de iets koelere plasmawolken bewegen.

Foto Jo Smeets met 60 mm Lunt Dubbelstack

Foto Jo Smeets

Ook onze nabije buur, de maan, zorgt steeds opnieuw voor inspiratie en is een lonend object om te observeren. Men zegt vaak dat de volle maan niet zo interessant is om te bekijken omdat je dan de kraterwereld minder goed kunt zien. Maar dit is niet helemaal waar! Kijk maar op onderstaande opname, je kunt de terminator tóch zien hoewel het volle maan is (de onderrand is een beetje gerafeld). Dat komt omdat de maan zich heel vaak, tijdens de volle manen, boven of onder het ecliptica vlak bevind. Dan staat de zon, aarde en maan dus niet precies op één lijn maar zie je toch nog net iets van de terminator op de zuid of noordpool van de maan. En bij de onderstaande foto was er toevallig nóg iets anders aan de hand. Er was sprake van een “super”-maan, het was op 10 augustus en de volle maan was toen 30% helderder dan gemiddeld, en 10% groter. Maar voor de nuchtere astronoom is het gewoon een volle maan die toevallig in het perigeum plaatsvindt, maar het was toch mooi om naar te kijken. Genomen door mijzelf met de Leica apo-televid, f=800mm, 50D camera, 1/60sec, iso 200.

Foto Hans Goertz

Foto Hans Goertz

Tijdens de zwoele zomeravonden kan het vaak gebeuren dat je de maan ziet opkomen aan oostelijke hemel met een dieprode kleur, die doet denken aan een totale maansverduistering. De oorzaak van deze roodverkleuring is dezelfde als die van de op- en ondergaande zon. Maar als extra effect komt er vaak nog eens het vele stof of smog in de atmosfeer bij. Onderstaande opname van Jo Smeets laat dit mooi zien, de opname is gemaakt op 16 juli. De foto is gemaakt met Canon zoomlens 70/200 met 1.4 extender = 280mm.

Foto Jo Smeets

Foto Jo Smeets

Ook hier geldt weer: de maan is minstens zo prachtig visueel. Dit overkwam Norbert Schmidt die zo onder de indruk was van het maanbeeld dat hij spontaan pastel-potloden en zwart papier er bij haalde. Volgens Norbert is het maken ervan niet zo moeilijk. Ik kan dat alleen maar bevestigen! Wie volgt? Kijk zelf hieronder hoe mooi zo’n tekening kan zijn.
Norbert maakte zijn tekening met een 80mm ED refractor met een vergroting van 80x.

Schets door Norbert Schmidt

Schets door Norbert Schmidt

Dan konden we vooral in augustus genieten van enkele zeer fraaie samenstanden van de planeten en de maan. Hoogtepunten wat dit betreft vonden plaats op 18 augustus toen Venus en Jupiter in het ochtendgloren zéér dicht bij elkaar stonden en op de valreep van augustus op de 31e toen Saturnus vlak bij elkaar kwamen. Beide gebeurtenissen waren voor de waarnemers reden alle middelen in te zetten en zelfs naar ’t Rooth af te zakken bij nacht en ontij. Dit leverde fraaie resultaten op. De Venus-Jupiter samenstand hebben we al eerder uitgebreid de revue laten passeren in een apart artikel. Daarom richten we ons nu meteen op de andere fraaie samenstand van 31 augustus. Het was overdag erg onzeker of het die avond wat zou worden. De wolkenfoto’s en radarbeelden toonden een gestage aanvoer van wolken en buien. Toch waagden Huub, Ernst, Ger, Jo, Servé en ikzelf de rit naar ’t Rooth. En zie, het geluk was deze keer eens aan onze zijde!
Al onderweg kon je de Maan en Saturnus samen bij elkaar zien staan, tussen de wolken door.
Aangekomen op de waarneemplek zagen we de hemel juist aan de goeie kan opentrekken en konden we ongehinderd van het schouwspel genieten. Opvallen was de snelle beweging van de maan! In het begin zag je Saturnus duidelijk rechtsboven de maan staan, een uurtje later stond hij er duidelijk linksboven.
Hieronder zie je een opname van mijzelf, genomen met de Leica apo-televid, f=800mm. Onder de grote foto zie je een zoom-in op de foto zelf, waarbij de ring van Saturnus nog net afzonderlijk te zien is.

Foto Hans Goertz

Foto Hans Goertz

Saturnus ingezoomt - Foto Hans Goertz

Saturnus ingezoomt – Foto Hans Goertz

Ook Huub Willems had zijn camera (EOS 60D met f=85mm lens) in stelling gebracht. Naast Saturnus was er bovendien ook nog Mars te zien. Die staat op de foto van Huub linksonder.

Foto Huub Willems

Foto Huub Willems

De 18e en 31e augustus waren qua samenstanden het meest populair onder de waarnemers, maar ook op andere dagen viel er wat dit betreft het een en ander te genieten. Zo was er een aantal dagen na de Jupiter-Venus samenstand nog een “driehoeksverhouding” van beide planeten met de maan. Dit werd op 24 augustus fraai vastgelegd door Ernst Roelofs waarbij het uiterst smalle maansikkeltje nét te zien was onder een wolkenbank! Dat is pas van geluk spreken.

Foto Ernst Roelofs

Foto Ernst Roelofs

Nu zijn de zomermaanden niet direct de maanden om aan deepsky te denken. Zeker niet in onze contreien als de grijze nachten heersen. Maar met name in augustus kan er weer aan deepsky werk gedacht worden. De melkweg prijkt hoog boven ons in de zomerdriehoek en wie het geluk heeft naar zuidelijker oorden te trekken kan daar volop van de melkweg in bijvoorbeeld de Boogschutter genieten. Later gedurende de augustus nachten komen ook al de herfststerrenbeelden erbij en dan komt wel het bekendste melkwegstelsel buiten het onze aan het firmament. Natuurlijk hebben we het dan over de Andromedanevel M31. Jo Smeets wist dit object al prachtig vast te leggen, zie hieronder zijn resultaat.

Foto Jo Smeets

Foto Jo Smeets

De opname is gemaakt met een 120mm Sky-Watcher Esprit, de camera is een Canon 70D en er 125 sec belicht op 1250 Iso. Het is een enkele opname en bewerkt in Photoshop. Let vooral ook op de details: de stofbanden en de begeleider M32, rechtsonder.

Ook het kometenseizoen is weer aangebroken en komeet Jacques (nee, niet gesponsord door een chocoladefabrikant uit het Belgische Eupen) liet zich zien aan de ochtendhemel. Officieel heet de komeet C/2014 E2 (Jacques). Alweer ontdekt met een Near Earth Asteroid Research telescoop.

Nu zijn de ochtenduren voor ons allemaal toch niet direct uitnodigend om naar buiten te springen met apparatuur en al. Dat verandert als je even je dak kunt openschuiven en kunt waarnemen! Deze luxe heeft Jo en hij was er dan ook steeds als de pinken bij om tussen de wisselvalligheid door opnamen te maken. Hieronder zien we een opname van Jo, samen met de open sterrenhoop NGC 1545, gemaakt op 12 augustus rond half vijf ’s ochtends.

Foto Jo Smeets

Foto Jo Smeets

Naast al deze fraaie astronomische waarnemingen viel er voor de weerliefhebber (maar dan niet de zonnekloppers) heel wat te genieten deze zomer. Fraaie regenbogen, angstaanjagend dreigende buiwolken, bliksemflitsen en zelfs een heuse supercel (die we normaal kennen van Tornado Alley in de VS) trokken er over het Zuid-Limburgse landschap. Gelukkig hebben wij als amateur astronomen een bredere blik dan alleen de sterrenhemel en zijn er door velen ook de spectaculairste weerfoto’s gemaakt. Hieronder zien jullie een selectietje uit deze meest prachtige beelden. Kijk en geniet ook hiervan! De opnamen zijn gemaakt door Wim Engels en Jo Smeets.

Foto Wim Engels

Foto Wim Engels

Foto Jo Smeets

Foto Jo Smeets

Foto Jo Smeets

Foto Jo Smeets

Foto Wim Engels

Foto Wim Engels

Hopelijk hebben we met zijn allen genoten van al deze resultaten en laten we hopen dat de nazomer en het najaar net zo’n prachtige resultaten gaat brengen!

Hans Goertz

Rosetta’s rendez-vous: aanhaken bij een komeet

Impressies KNAW minisymposium 27 mei,

door Martien Jacobs

De Tinbergen zaal van het Trippenhuis was goed vol, in totaal zullen zo’n 150 personen het symposium bijgewoond hebben.

Carsten Dominik (UvA) opende het symposium met een overzicht van wat kometen zijn, hoe ze zijn gevormd en waarom het interessant is er onderzoek naar te doen. Hij ging daarbij terug naar de vorming van ons zonnestelsel en de vragen die daarbij spelen. Twee zaken sprongen naar voren; de menging van ‘warm’ en ‘koud’ materiaal, zelfs in één komeet en de stabiliteit van het jonge zonnestelsel. Het ontstaan van de Oortwolk, de Kuiperbelt en de ca 30 Plutoïden (objecten met dezelfde periode als Pluto (en allemaal dus in 3/2 resonantie met Neptunus) kwamen mooi naar voren in een simulatie van de ontwikkeling van het zonnestelsel met planetaire schijf tot nu.

De drie volgende sprekers slaagden erin het gevoel van suspense: “Zal het allemaal wel goed gaan?” flink te versterken. Zij lieten ook blijken van hun persoonlijke betrokkenheid bij het project en hun hoop op de goede afloop ervan.

Fred Jansen (ESA/ESTeC) missionmanager van Rosetta beschreef de uitdagingen (managementwoord voor problemen en risico’s) van het Rosetta/Philae project; oorspronkelijk in 1993, gedefinieerd als een sample-retour missie voor de komeet Wirtanen, maar omgezet in een fly-along bij en landingsmissie op de komeet Churyumov–Gerasimenko.
Misschien was het beter dat de komeet Klim-Svetlana zou heten; dat onthoudt beter.

Belangrijk bij de keuze van de komeet was dat hij nog tamelijk ‘jong’ is; d.w.z. pas kort in de buurt van de zon komt. Dit is pas sinds 1960.

In de tien jaar dat de sonde onderweg waren er 6 passages langs andere hemellichamen, 3 maal de Aarde en één maal Mars om voldoende snelheid te winnen en in de goede baan te komen, en ook nog langs de planetoïden: Steins en Lutetia. De filmpjes van deze ontmoetingen vooral van de laatste waren indrukwekkend. Sinds begin mei is begonnen met het afremmen van de sonde met in totaal 750 m/sec om de juiste snelheid te bereiken bij de aankomst bij de komeet in augustus. Probleem is dat de druk in de brandstof tanks door een lek (in een leiding van een heliumtank) niet meer goed gecontroleerd kan worden. ESA hoopt dat er nog genoeg druk zal zijn voor de laatste manoeuvres.

De Rosetta sonde en haar instrumenten. Foto ESA.

De Rosetta sonde en haar instrumenten. Foto ESA.

Matt Taylor (ESA/ESTeC) project scientist wilde graag met ons delen bij wat er allemaal goed moet en fout kan gaan. Het grootste probleem is dat er zo veel onbekend is en onvoorspelbaar is en dat er weinig tijd is om de juiste informatie te krijgen en om de juiste beslissingen te kunnen nemen. De reusachting grote zonnepanelen (van tip tot tip 32 meter) vangen veel gas en stof en beïnvloeden zo de baan. Rosetta kan daarom maar kort dicht bij de komeet komen om de lander Philae af te stoten. Wetenschappelijk is er veel te winnen met name over: de exacte samenstelling, de details van het ontstaan en toenemen van de activiteit en of magnetische velden een rol spelen bij het clusteren van deeltjes. En natuurlijk zonder Rosetta is Philae stom en zullen haar signalen ons nooit bereiken!

Philae_s_instruments_white_background

De Philae komeet lander en zijn instrumenten. Foto: ESA

Ook Hermann Böhnhardt (lead scientist voor de lander Philae) wilde ons laten delen in de risico’s die zijn ‘baby’ loopt. Het ‘wicht’ wordt van 2 á 3 km hoogte naar beneden gegooid en moet maar zien dat het veilig op zijn pootjes terecht komt. Het kan zelfs een koplanding worden! ‘Moeder’ gaat weer snel naar een veilige hoogte van ca 20 km.

Maar ook hier geldt dat de te verkrijgen wetenschappelijke resultaten alles de moeite waard maken. Het bepalen van de samenstelling inclusief de isotopen samenstelling (geeft informatie over de plaats waar de komeet ontstaan is) en de chiraliteit (polarisatievlak links of rechts draaiend) van aan te treffen organische moleculen is een hoofddoel. Maar ook (in)homogeniteit, hardheid/vastheid en geleidingsvermogen staan hoog op het lijstje.

Als het de bedoeling van de organisatoren en presentatoren suspense te creëren en nieuwsgierigheid om wat er nog komen gaat, dan kan de conclusie alleen maar zijn: “geslaagd, en met lof”.